Inhoud
- Broadcast & AV Nieuws
- Column Jan Rein Hettinga: Lekker filmisch
- Hoe AI de Nederlandse mediasector richting 2040 hertekent
- Extreme productie onder extreme omstandigheden
- Cloud playout voor video en audio: wendbaarheid als nieuwe norm
- CVP zet in op lokale aanwezigheid
- Koersen met een DAF TV-motor transporter
- Canon Multi-Camera Orchestration: minder handen, méér content
- Rick van Boxtel en Bart de Graaf: Mooie dingen maken, met plezier
- Niels Verhoek: man achter het geluid van tracks, podcasts en commercials
- Podia & Install Nieuws
- 200 jaar Stadsgehoorzaal Leiden: van kaarsen tot LED
- Balkissoon Theater: van kerk naar theaterzaal
- Fusie VOID Acoustics en M-PRO: Dit heeft alleen maar positieve kanten
- Immersive Audio: extra dimensie om mee te werken
- De Leest investeert in Robe-armaturen: klaar voor de toekomst
- Show & Events Nieuws
- Showcase Amate Audio Xcellence-serie
- K3 Originals in Rotterdam Ahoy: megaklus in 48 uur
- Column Willem Westermann: lekker weer de wei in!
- LEDschermaanhangwagens.nl op Paaspop Den Hout
- ATC breidt uit in Europa met nieuw kantoor in België
- Hoe je freelancers vindt, aantrekt en behoudt
Verschenen in AV & Entertainment Mei 2026
Tekst: Alex Buurman
De Stadsgehoorzaal in Leiden heeft een hele historie van transities achter de rug. In 1826 werd de linkervleugel van het Sint-Catharinagasthuis aan de Breestraat in Leiden ingericht als Stadsgehoorzaal. Omdat het gebouw in de loop van de tijd niet meer voldeed, werd in 1871 aan stadsarchitect Jan Willem Schaap de opdracht gegeven voor de bouw van een nieuwe gehoorzaal. Deze bleek weliswaar prachtig sfeervol en nu wel functioneel toereikend te zijn, maar daarnaast 'tochtig' en 'brandgevaarlijk'. Er was dan ook niet veel voor nodig om het gebouw in 1889 daadwerkelijk tot de grond toe te laten afbranden. De belichting in concertzalen en theaters werd in die tijd verzorgd door kaarsen en olielampen, en later door gaslicht. Gaslicht had als belangrijk voordeel dat je het naar believen kon dimmen, maar je kunt je voorstellen dat de Stadsgehoorzaal in die periode niet het enige podium was dat door brand werd verwoest.
STUDIEREIS
Om ideeën op te doen voor een nieuwe Stadsgehoorzaal reisde de nieuwe architect Daniël Knuttel in 1890 naar zalen in onder meer Leipzig, Frankfurt, Hannover en Berlijn. Het resultaat was een gebouw met allure, in neorenaissance-stijl. In 1996 werd er zorgvuldig gerenoveerd, waarbij karakteristieke details in ere werden hersteld. In 2011 fuseerden de organisaties van de Leidse Schouwburg en de Stadsgehoorzaal.
IJZER
Een opvallend verschil t.o.v. het oorspronkelijke ontwerp is het plafond dat werd verlaagd. Het hangt nu ongeveer vier meter lager, om plaats te bieden aan een dragende constructie die onder meer het gebruik van trekken en zaalbruggen mogelijk maakt. In dat proces zijn ook de ramen bovenin de zaal opgeofferd. Overigens biedt die constructie nog steeds maar beperkte mogelijkheden als het om belasting gaat. Aanvankelijk was de zaal ook voorzien van een 'carrousel' met daarin de stoelen voor in de zaal, in sets van twee en drie stuks aan elkaar gemonteerd. Dit zorgde ervoor dat het opzetten van de stoelen een tijdrovende en lichamelijk zeer zware klus was. "We hebben ons een keer flink kwaad gemaakt en het hele systeem aan een ijzerhandelaar meegegeven", lacht Gerbert van Aken. "Het was misschien een leuk historisch detail, maar daar hebben we onszelf een enorm plezier mee gedaan!"
POP EN SPORT
Er hebben in de Stadsgehoorzaal heel wat memorabele evenementen, tot en met sporttoernooien toe, concerten en voorstellingen plaatsgevonden. Naast klassieke concerten was er ook ruimte voor legendarische bands als Pink Floyd, U2, Metallica en Motörhead, en dj's als Armin van Buuren. Onder hen, meer dan veertig jaar geleden, ook de oer-Hollandse band Golden Earring. Ook werden de ruimtes voor algemeen gebruik ingezet. "Ik heb hier zelfs nog examen gedaan", vertelt Gerbert van Aken.
203
Vorig jaar werden de Stadsgehoorzaal en Aalmarktzaal technisch gezien stevig onder handen genomen. Dit onder meer in het kader van de led-transitie waar veel theaters en concertpodia momenteel mee bezig zijn. Net zoals Daniël Knuttel in 1890 had gedaan, gingen Arne van der Velde, Gerbert van Aken en de technici van de Leidse Schouwburg - Stadsgehoorzaal op bezoek bij andere theaters in het land om ideeën op te doen. Het hele team nam deel aan het traject. "Op een gegeven moment gingen we naar een groot event in Theater aan de Parade in Den Bosch", memoreert van Aken, die zelf overigens geen theatertechnicus is. "Ik was blij dat we er met z'n allen goed over konden nadenken. We kwamen buiten en een paar waren nog tégen: 'We kunnen geen 203 (LEE-kleurnummer - red.) maken'. Ik dacht op de terugweg in de trein: help, 203, waar gaat dit over? Maar het was wél duidelijk dat led de toekomst is. Misschien is wat we hebben morgen alweer verouderd, maar ik denk ook: het is gewoon fijn om nú te hebben. Zeker als je het vergelijkt met waar we vandaan komen. We komen écht nog bij 'kaarsjes' vandaan."
ENTHOUSIASME
Inmiddels is bewegend licht in de vorm van led-armaturen van het Duitse merk JB Lighting ingeburgerd in de Stadsgehoorzaal en de Aalmarktzaal en kan het op enthousiasme rekenen bij de vaste technici. De Zaanse firma Podiumtechniek ontwikkelde in opvallend nauwe samenwerking met de betrokken technici nieuwe lichtplannen en een zeer geavanceerd en flexibel netwerk. In het netwerk komen de datastromen van het licht, video, het geluid, algemene data en de intercom samen. De bediening van het licht gaat via ETC Ion lichttafels, waarvan er drie in gebruik zijn. Veelgebruikte lichtstanden kunnen worden opgeroepen met een touchscreen dat de ETC Merge bedient. Nieuw is een Avolites D7 voor gebruik tijdens liveconcerten.
DATASTROMEN
Het netwerk gebruikt enerzijds conventionele CAT-kabels, maar voor het overbruggen van lange afstanden naar bijvoorbeeld de lichtbruggen, de regie en het zijtoneel is gekozen voor glasvezel. Door de slimme opzet kunnen bezoekende producties gemakkelijk inprikken in de vaste installatie. Door middel van mobiele racks voorzien van een SRS VLAN-toolbox, kan worden bepaald van welke datalijnen het ingeprikte signaal van de bezoekende partij gebruikmaakt. Zo blijven de snelheid én de betrouwbaarheid van de data gegarandeerd. De indeling van het netwerk is gebaseerd op de afspraken die recentelijk zijn gemaakt binnen de FENT-werkgroep (Framework voor Entertainment Netwerk Technologie). Het streven is deze netwerkafspraken in de volledige entertainmentindustrie in te voeren.
PROBLEEMOPLOSSING
Deze aanpak stelt wel andere eisen aan de technici in het theater. Arne van der Velde: "Vroeger was het voldoende om een lamp te kunnen stellen, te focussen en het juiste kleurfilter erbij te pakken, maar ondertussen heb je wel iets meer kennis nodig om de verschillende netwerktoepassingen naast elkaar te kunnen gebruiken. Je moet probleemoplossend kunnen werken, wanneer er een grote band binnen stapt met een eigen vloerset, eigen spots en een eigen tafel. Als die dan eigenlijk niet zo goed weten hoe het in elkaar zit, vergt dat van onze mensen een behoorlijke hoeveelheid kennis en inlevingsvermogen. We hebben bijna niets meer met DMX."
INSPIRATIE
Anderzijds is het nieuwe arsenaal aan licht klaarblijkelijk heel inspirerend. "Het is grappig om te zien dat de technici er graag mee spelen", merkt Gerbert van Aken op. "Als er tijd is, nemen ze een lichttafel onder hun arm mee en gaan ze midden in de zaal zitten en van alles uitproberen. Die ruimte moet je ook bieden. Waar we voorheen met grote feesten externe partijen inhuurden voor het licht, doen we dat nu zelf. Dat is voor de technici ook een stuk interessanter."
"Ik ga heel veel naar concerten en het licht viel me eigenlijk nooit zo op", bekent Gerbert van Aken. "Maar tegenwoordig heb ik lichtfoto's op mijn telefoon van concerten waar ik heenga. Ik ben bij Metallica, Rammstein en ook K3 geweest en overal maak ik foto's van het licht. En dan vraag ik aan onze lichtmensen: 'Kunnen wij dit ook?' 'Kan wel', krijg je dan terug, 'Het is wel wat programmeerwerk, maar het kan zeker!' Tja, dát vind ik mooi!"
DHZ
Afgezien van de Stadsgehoorzaal en de Aalmarktzaal zijn ook de andere, kleinere ruimtes gemoderniseerd. In Café Caat bijvoorbeeld, waar bijvoorbeeld comedy-avonden plaatsvinden, staat de techniek in dienst van gebruiksgemak. "Voor het licht hebben we gewoon vaste presets via een tablet", legt Gerbert van Aken uit. "Echt plug & play. Elke gek moet hier de radio kunnen aanzetten, want anders heb je elke keer een technieker nodig en die zijn een 'beetje schaars' de laatste tijd."
Van 4 t/m 6 juni viert de Stadsgehoorzaal haar 200-jarig in de vorm van voorstellingen en andere festiviteiten voor publiek. Daarnaast zijn er gedurende het hele jaar jubileumvoorstellingen. Programmering en contactinformatie vind je op https://leidseschouwburg-stadsgehoorzaal.nl/
