Het geluid bij Suzan & Freek in het Gelredome: oog op niveau

Het is een van de grootste popproducties in Nederland: Suzan & Freek in het GelreDome. Een reeks van tien concerten met per concert zo’n 40.000 bezoekers. Mike Manders, die sinds 2021 voor Suzan & Freek werkt, en Fred den Dulk verzorgden respectievelijk de FOH-mix en het systeemontwerp. Het zijn twee door de wol geverfde engineers met een duidelijke voorkeur voor een overzichtelijke aanpak. Mike Manders is daarbij ook ambassadeur voor Oormerk; een organisatie die ernaar streeft het geluidsvolume van versterkte concerten op een niveau te brengen waarbij je geen gehoorbescherming nodig hebt.

Tekst: Alex Buurman Foto’s: Fred den Dulk

Mike Manders en Fred den Dulk werken veel samen. Mike Manders: “Het begint altijd met het verzoek aan de productie om een systeem van d&b audiotechnik te gebruiken. Ik heb een duidelijke voorkeur voor dat merk en meestal kan dat ook wel. Fred den Dulk ontwerpt dan het systeem. Bij eerdere producties, bijvoorbeeld in Ziggo Dome, was ik nog enigszins bij het systeemontwerp betrokken, maar Fred doet dat zó goed dat ik het de laatste keer in Ziggo Dome en nu ook hier vrijwel volledig bij Fred heb neergelegd.”

Mike Manders

Software
“d&b heeft daar software voor: ArrayCalc”, vervolgt Mike Manders. “Daar doen we eigenlijk al het voorbereidend werk mee. Het is bijna eng hoe goed dat zich in de praktijk vertaalt. Wat je ziet is wat je uiteindelijk in de praktijk ook hoort. Ik werk al dertig jaar met d&b en wat ik ontwerp, hetzij alleen, hetzij samen met Fred, klopt eigenlijk altijd al voor 90 en misschien wel 95 procent! Dus je komt op locatie geen rare dingen meer tegen. Je hoeft nooit extreem lang naar oplossingen te zoeken. Je kunt daardoor heel snel werken. De opbouwtijd hier was voor de hele productie acht dagen en het audiogedeelte kwam er twee dagen voor de eerste repetitiedag in. In Ziggo Dome hebben we ooit dezelfde avond een show gedaan terwijl we pas ’s ochtends om 8.00 uur binnenkwamen. En dat klonk fantastisch!”

Jerry Mulder

Gelijke hoeken
Het totale systeem in het GelreDome maakt gebruik van 230 speakers verdeeld over drie types van d&b audiotechnik: 122 GSL 3-weg line arrays, 64 LS subwoofers en 44 AL90 augmented arrays. Het publiek zit rondom het podium en het geluid voor de achterste rijen en de balkons komt van rondom gehangen line arrays: drie arrays met elk vijftien speakerkasten aan beide lange zijden van het podium en nog twee arrays met elk negen speakerkasten aan de korte zijden. “Die clusters hangen op gelijke afstand, onder gelijke hoeken ten opzichte van elkaar”, legt Fred den Dulk uit. “Dus geometrisch gezien is dat eigenlijk al een kloppend geheel, waardoor je niks hoeft te delayen. Het uitgangspunt was ook om alles zo eenvoudig mogelijk te houden. Hetzelfde heb ik gedaan met de subs. Er liggen 64 subs onder de bühne. Op 32 posities: acht keer twee per zijde. En die heb ik naar een middelpunt toe gedelayed, zodat de aankomsttijd eigenlijk hetzelfde is en dat ook weer een cirkel wordt. Op die manier heb ik geprobeerd met de units die gevlogen zijn uit te lijnen. Dat is aardig goed gelukt”, lacht hij. “Het enige waar we rekening mee moesten houden was het videoscherm. Die videokubus is de reden waarom de clusters relatief hoog hangen en waardoor we ook niet heel lange hangs kunnen gebruiken. Dat is ook de reden dat die front-fills (AL90’s) er nu liggen. Die hebben een heel belangrijke functie voor het publiek dicht bij het podium. Die moeten best veel doen.” Voor de noord- en zuidkant van de zaal zijn ook delay-clusters opgehangen in verband met metalen constructies die de dekking daar belemmeren.

AVB en Dante
Voor de productie worden vijf mengtafels gebruikt, allemaal van het type AVID S6L: één voor FOH, één voor de monitors, dezelfde samenstelling voor het voorprogramma en er is een spare. Mike Manders gebruikt 108 kanalen. Het zenuwcentrum van de productie bevindt zich ónder het podium, waar de werkplekken van de monitor- en de zendertechnicus zijn én waar de 64 subs liggen. Tijdens de voorstellingen is het daar weliswaar niet doodstil, maar door de instellingen van de subs kun daar je daar een gesprek op een zeer acceptabel niveau voeren. In die ruimte staat direct naast de monitortafel ook de spare-mengtafel. In geval van nood kan die in een oogwenk de FOH of monitorfuncties overnemen. Het systeem maakt gebruik van een AVB-netwerk. De koppeling naar het PA gaat door middel van een AES/EBU-signaal (96 kHz), uitsluitend links+rechts. Het PA-systeem zelf maakt vervolgens gebruik van Dante voor de verbinding en aansturing van de d&b-componenten onderling. Monitortechnicus bij deze productie is Jerry Mulder.

Mono
Met betrekking tot de zaalmix is Mike Manders heel gedecideerd: “Mijn mixen zijn zo goed als mono, ook op festivals. Iedereen hoort hetzelfde. Ik kan natuurlijk een prachtig stereobeeld maken, maar dan hoor ik het alleen, negentig procent van het publiek staat immers niet in het midden. We hebben voor deze concerten wel overwogen om meer diepte te creëren, bijvoorbeeld met een objectgebaseerd mixsysteem, maar dat bracht bij deze klus zoveel uitdagingen met zich mee dat we daarvan zijn afgestapt. Wel hartstikke leuk, maar in deze setting is het onzinnig.”

Tijdcode
Toetsenist Tijmen Oberink speelt een cruciale rol in het verloop van het concert. Als hij QLab start, gaat er tijdcode naar de FOH-mixer en de monitortafel. Ook het licht en vuurwerk hangen aan deze tijdcode. De toetsenman heeft een redundant Mac met QLab en iConnectivity. Hij kan die naadloos instarten op het moment dat er iets misgaat. Verder houdt Mike Manders het meeste zelf in de hand: “Ik wil zoveel mogelijk zelf blijven mixen, maar Freek heeft vier gitaren: drie akoestische en één elektrische. Dus het enige wat de automatisering eigenlijk doet is de juiste gitaar aanzetten, het level doe ik zelf. En dan zijn er wat galmpjes die in het juiste liedje aan of uit gaan, maar verder doe ik eigenlijk alles met de hand.”

Hihat
“Er is wel een aantal backing tracks, ook vanuit QLab”, vervolgt Manders. “Percussie, synthesizers en er lopen in een paar liedjes wat vocals mee. En er is een track die heet ‘solo-track’ en daar staat net op wat het betreffende liedje nodig heeft. De toetsenist heeft die tracks paraat en vervolgens overleggen we om te kijken of het in de mix niet in de weg zit. In eerste instantie zijn dat de tracks uit de studio, maar in een livesituatie kan het zijn dat het gewoon helemaal niet werkt. Dan wordt het gestript tot iets wat live echt wat toevoegt aan de sound van de live band.” Het gevolg is dat de concerten van Suzan & Freek wel als een ‘productie’ klinken, maar de opdracht voor Mike Manders is duidelijk. “Op de poster staat Suzan & Freek”, illustreert hij. “Daar staan niet een drummer en een gitarist, dus die twee stemmen staan altijd op nummer één. Die moeten op elke stoel, op elke plek in het stadion tot in het kleinste detail hoorbaar zijn. Niet dat de drumkit slecht klinkt, nee, die klinkt fantastisch, want daar zit een club geweldige muzikanten op het podium, maar het gaat vooral om de verstaanbaarheid. Laat ik het zo zeggen: er is na een show nog nooit iemand naar me toe gekomen om me te vertellen hoe goed de hihat klonk.”

Enthousiasme
Mike Manders is tevens overtuigd pleitbezorger voor de afschaffing van gehoorbescherming bij concerten met elektronisch versterkte muziek: “Ik vind niks zo vervelend - en dan worden er tegenwoordig écht goede oordoppen gemaakt - als het moment dat je iets in je oren stopt. Ik heb de duurste, beste filters geprobeerd en het was nooit echt fijn. Dus als je zonder kunt luisteren, dan hoor je echt wat wij bedoelen: de mix van de muziek zoals die is.” Bij de concerten van Suzan & Freek streeft hij naar een geluidsniveau met een maximum van gemiddeld 92 dBA. “Het schommelt een beetje”, geeft Manders toe. “Ik had van de week één avond, toen kwam ik op gemiddeld 95 dBA uit. Het publiek was uit enthousiasme zó luid en ik móést daar gewoon overheen. Dat was op zaterdagavond en op zondagmiddag was het weer gemiddeld 90 dBA. Bij matinees zie je vlak voor de show kinderen allemaal van die beschermende hoofdtelefoons opzetten en na twee of drie liedjes zetten ze die weer allemaal af, omdat het gewoon niet hoeft. Dat is toch prachtig?”