IBC 2014: licht in de crisistunnel

De twee panden in Naarden behelzen nu alle stations die onder de Sky Radio Group vallen. Zelfs Classic FM ? voorheen tijdelijk ondergebracht bij de Telegraaf Media Groep (TMG) in Amsterdam ? is nu in Naarden gevestigd. Door de recente verbouwing is de techniek vele malen efficiënter en effectiever geworden.

Aangevoerd door Charley Moolhuizen (Director Operations), vormen Berjan Cornelisse, Mario van der Ark en Ferdi Smit het technische team bij de Sky Radio Group. Ze hebben drukke tijden achter de rug, zo vertelt het drietal op de burelen in Naarden. "Het was namelijk ook een logistieke puzzel, omdat we het gebouw niet uit konden, Sky Radio en Radio Veronica voortdurend door moesten draaien en we ondertussen een flinke fysieke verbouwing hadden", vertelt Berjan Cornelisse. "Er werd besloten om te gaan beginnen met de ontmanteling van de Sky Radio-studio, maar de collega's moesten dan wel ergens anders ondergebracht worden." "Ons kantoor werd hun tijdelijke studio en Dat heeft uiteraard nogal wat flexibiliteit gevraagd", vult Ferdi Smit aan.

Er waren al langere tijd plannen voor vernieuwing bij de Sky Radio Group. "In de zomer van 2013 kregen we de bevestiging dat de verbouwing doorgang kon vinden", vertelt Cornelisse. Er was vooraf al een plan gemaakt waarin de kosten en begroting waren opgenomen. Toen we hoorden dat het inderdaad doorging, moesten we het gaan invullen met spullen. Dat kost uiteraard wat tijd, omdat het een flinke puzzel is." Eerst werd een globale opzet gemaakt. "Van daaruit moesten we het echt helemaal gaan uitvogelen", vult Mario van der Ark aan. "We hebben met de DJ's gezeten om te vragen wat het volgens hen moest gaan worden. Sowieso is zoveel mogelijk met hen in samenspraak gedaan om tot het mooiste en voor iedereen best werkbare concept te komen."

Uiteraard werd bij de invulling rekening gehouden met alle ontwikkelingen. Cornelisse: "De oude studio is ruim tien jaar meegegaan en in al die jaren is er natuurlijk veel veranderd. Radio is visueler geworden, maar ook Arbo-technisch gezien hebben er ontwikkelingen plaatsgevonden. Vroeger maakte het niet uit hoe een tafel was, nu moet het allemaal in hoogte verstelbaar zijn, moeten de schermpjes op de juiste plaats zitten en moeten de zichtlijnen goed zijn. Vanuit de DJ's kwam er één aanspreekpunt." Dat werkte prima, merkte ook Van der Ark: "Je laat eerst een concept maken, een basistekening met een bepaalde lay-out voor de ruimte. Die geef je mee aan de hoofdcontactpersoon: ga maar overleggen met de DJ's en producers. Daar komen vervolgens wijzigingen uit. We hebben ook een model van de tafel in ware grootte laten neerzetten. Dan merk je pas dat 'ie te groot is en kun je nog aanpassingen doen." De technische meubelen werden ontworpen door KB|MF, onder leiding van Roger Klaver.

Ook komen uit dergelijk overleg praktische dingen naar voren. Ferdi Smit: "We hebben nu bijvoorbeeld een LiveStudio die middels een dubbele vouwwand is afgesloten van de Veronica studio. Eerst zou dat een vaste muur met een raam worden, zoals je bij veel andere studio's ziet. Nu kun je de muur openvouwen en de ruimte bij de studio betrekken, terwijl je in de studio niks hoort als er een band staat te spelen als de vouwwand dicht is?ideaal! Het is een mooie 'doos in doos constructie' geworden die echt 99% geluidsdicht is. Dat biedt heel veel voordelen." In de separate live regie worden de bands nu gemixt op een Yamaha CL5 digitale mengtafel. "Hiernaast hebben we dankzij het Dante netwerk de mogelijkheid om op elke willekeurige plek in het pand optredens live af te mixen of volledig multitrack te recorden. Bovendien zijn de Radio Veronica studio én de LiveStudio voor visual radio toepassingen uitgerust met Panasonic PTZ camera's en is bij de live regie een beeldmixpositie met een complete VidiGo Live playout gecreëerd."

De techniek is in beide panden aangepast aan de moderne tijd, vertelt Berjan Cornelisse: "Dat zit 'm ook in kleinere dingen. Dat er bijvoorbeeld een USB-stick door een programmamaker in een patchpanel gestoken kan worden en dat er een iPad neergelegd en afgespeeld kan worden, maar ook de 230 V-aansluitingen voor allerlei randzaken. Het is er gewoon allemaal en overal, dat zorgt voor heel veel flexibiliteit." Flexibiliteit is sowieso het toverwoord geweest bij het hele project. Niet alleen omdat uiterste flexibiliteit nodig was van alle medewerkers die met de verbouwing te maken kregen, maar ook in de nieuwe techniek die nu in beide panden te vinden is. Door gebruik te maken van het DHD 5200RX platform als mengtafel en audiorouter zijn de panden nu redundant met elkaar verbonden en is de mogelijkheid ontstaan een MCR (Multi Control Room) te bouwen die de controle houdt over alle uitzendprocessen, waaronder FM, DAB+, IP/Satelliet en Digitenne. Ook vindt in de MCR de monitoring plaats van alle Sky Radio Group stations. De eis voor de techniek was dat de continuïteit te allen tijde gewaarborgd moest blijven. Voor de visuele monitoring van de diverse programma-, on- en off air bronnen is Chromatec metering opgenomen. Dit systeem kan tientallen bronnen monitoren die vervolgens middels PPM bargraphs op een standaard 48" TV worden weergegeven. Naast het sharen van audiobronnen is een gelijkwaardig systeem voor de vele TFT monitoren geplaatst. Het IHSE Draco Terra KVM systeem ? ontworpen en uitgevoerd door Intronics - verdeelt alle beeldbronnen naar in totaal 35 TFT monitoren in alle studio's middels een matrixopzet. Mario van der Ark: "Overal is over nagedacht en overal kan worden meegekeken. Er is niet één werkplek waar je niet elk scherm kan zien of bedienen."

"Continuïteit was uiteraard heel belangrijk in het hele traject", benadrukt Berjan Cornelisse nog maar eens. "Neem het uitzendsysteem Omniplayer. Als je er een stekker uittrekt, dan loopt het gewoon door, omdat er altijd nog een lijntje naast ligt te werken. Bij DHD weet je dat je het eens in de zoveel tijd moet herstarten, dus is er een directe bypass naar de zendlijn gerealiseerd." Vóór de verbouwing werd in de studio's overigens nog niet gewerkt met Omniplayer. Cornelisse: "We hebben er inderdaad voor gekozen om echt alles in één keer te doen: nieuwe studio's én een nieuw uitzendsysteem, waarbij gezamenlijk gekozen is voor Omniplayer, zowel bij Radio Veronica als bij Sky Radio." Bij Sky Radio werkt men op een heel andere manier dan DJ's doen. Omniplayer vult dat perfect aan en gaat daar productietechnisch gezien heel ver in. Voor Sky zijn binnen Omniplayer ook echt functies gebouwd die nog niet bestonden. Een log-edit bijvoorbeeld, waarmee je in één keer kunt 'expanden' om te zien waar bijvoorbeeld problemen als missing items zich bevinden. Spots die nog niet zijn aangeleverd zijn of ontbrekende muziek bijvoorbeeld. Het tekent de prettige samenwerking met leverancier M&I Broadcast Services." Uiteraard is het allemaal met volledige redundantie als netwerk opgezet. De toekomst van radioformats is aan het veranderen en daar is technisch op ingehaakt. Systeem integrator D&MS kreeg van SRG de opdracht om een systeemopzet te maken die voldoet aan de huidige moderne digitale maatstaven, met als rode draad een gegarandeerde continuïteit van alle uitzendingen. Die continuïteit is met de gekozen oplossingen daadwerkelijk gewaarborgd.

Op de vraag waar het zwaartepunt in het hele traject gelegen heeft, reageert Cornelisse: "Dat punt lag bij de spanningskast, die we aan de buitenwand van onze CAR hadden. Die moest namelijk 90 graden worden gedraaid en op een andere wand worden geschroefd. Ieder 230 V-kabeltje was te kort, waardoor de gehele CAR-ruimte tijdelijk moest worden omgezet naar de UPS en overige alternatieve spanningsbronnen, zodat de uitzendingen doorgang konden blijven vinden. De nacht voor de 'verhuizing' heb ik dat met Mario voorbereid. De volgende dag konden we in de middag dan écht beginnen. Mario had dan even zijn rust en Ferdi nam het van 'm over. Op het moment dat bijna alles was aangesloten en in werking gesteld kon worden, werden Mario en de collega's van IT erbij geroepen om alle apparaten op de juiste plekken en de juiste groepen te zetten. Dat was echt een spannend moment."

Ondanks de complexiteit is het project uitermate soepel verlopen, niet in de laatste plaats door de prettige samenwerking met leveranciers en andere betrokken partijen, mede aangestuurd door Okke van Bergen die het hele verbouwtraject heeft begeleid als projectmanager. "Met sommige partijen wilden we deze klussen per se doen", vertelt Cornelisse. "Voor het elektriciteitswerk wilden we Martin van Rooijen van E.T.I van Rooyen, aangezien hij de panden door en door kent. Voor Protools hebben we goed contact met Maarten's Sound and Vision, dus die wilden we er ook weer bij betrekken, net als Daniël Geertsema van Media Utilities voor DHD, aangezien die altijd voor je klaar staat. Daarnaast waren we blij dat D&MS uiteindelijk de system integrator is geworden, aangezien zij echt het mooiste plan hadden gemaakt." Mario van der Ark: "Qua apparatuur sloten zij ook het meest aan bij wat wij wilden. Remco Bosshard kon zo het programmeren van de complexe DHD configuratie helemaal op zich nemen. Hierdoor hielden we de lijnen tussen het ontwerp en de uitvoer kort."

Door het bouwen van de diverse studio's, waaronder ook nog een voicetrackstudio en productiestudio's én het toepassen van uniformiteit tussen alle studio's, heeft de Sky Radio Group een uitzendcomplex gebouwd dat er mag zijn. Uitwisselbaarheid, flexibiliteit en continuïteit zijn de toverwoorden die ervoor zorgen dat de studio's klaar zijn voor de toekomst. De heren kijken dan ook vol trots terug op het hele project. Ferdi Smit: "Uiteraard. Het mooiste wat je kunt doen is nieuwe studio's realiseren waarin een ieders wensen verwerkt zijn en collega's zichtbaar met plezier aan het werk gaan."

IP-techniek heeft haar intrede gedaan in de wereld van live radio- en tv-verbindingen, met termen als KA-SAT en 3G/4G bonding die de revue passeren. Kwaliteit en betrouwbaarheid nemen gestaag toe: wat betekent dit voor de markt van live verbindingen in de radio- en televisiewereld en is er nog wel toekomst voor de 'good old' SNG? Joost Franken

Nog niet eens zo heel lang geleden stonden er nog groene 'PTT kikkers' naast een OBV om via een straalverbinding connectie te maken met de 'Centraalpost' in Hilversum. De SNG wagens waren echter ook in Nederland al snel ingeburgerd, om met een snellere setup analoog via de satelliet live te kunnen uitzenden. Tegenwoordig gaat alles digitaal en drukt IP-techniek een steeds stevigere stempel op de technologische ontwikkelingen. Om erachter te komen wat dat betekent voor de broadcastwereld, gingen we samen met mede-initiatiefnemer Jan Derksen (D&MS) om de tafel met mensen met kennis van zaken, maar die vanuit verschillende hoeken naar de kwestie kijken. Wat merken zij van de ontwikkelingen en welke kant gaat het volgens hen op?

Eén van de personen aan tafel is Peter Dokman, eigenaar van Videolink, dat zich bezighoudt met het realiseren van video straalverbindingen (satelliet) en de verhuur van draadloze camerasystemen. "We hebben ook IP-straalverbindingen, die we bijvoorbeeld gebruiken bij operaties in ziekenhuizen", vertelt hij. "Met de satellietwagen werken we bijna dagelijks voor het RTL Nieuws en het NOS Journaal, daarmee zitten we dus echt in het snelle nieuwswerk." Dokman zegt blij te zijn nog in de 'traditionele' SNG-hoek te opereren: "De nieuwe satellietwagen die we aan het bouwen zijn heeft twee antennes op het dak ? een KA-band en een KU-band. Dit omdat een nieuwe wagen heel veel geld kost en ik denk dat de oude KU-band nog wel even door blijft draaien. Het is eigenlijk een soort overgangsfase en tevens een mooie testcase voor partijen als NOS en RTL, die nog wel wat koudwatervrees hebben omdat ze gewoon zekerheid willen als het aankomt op hun verbindingen." Wilbert Kooij (Riedel Communications) herkent het: "Als je in een broadcastomgeving 'IP' roept, dan willen ze je nog heel graag afremmen. Kwaliteit, betrouwbaarheid?..dat willen ze eerst nog wel even bekijken. Ze willen liever niet de eerste zijn die er stappen in gaat maken." Peter Dokman reageert: "Dat geldt in zoverre, dat bijvoorbeeld RTL Z zegt dat we overdag voorzichtig kunnen gaan 'experimenteren', maar bij het half 8 nieuws moet de verbinding gegarandeerd staan. Valt 'ie uit, dan gaat jouw kop eraf?.bot gezegd. In dat geval ga ik met mijn traditionele Ku-band schotel." Bert Neijland (Delta Star) knikt instemmend: "Een KA-sat regent er veel eerder uit en aangezien het in Nederland steeds meer gaat regenen, denk ik dat Peter heel slim bezig is."

Op de vraag hoeveel procent van de veldverbindingen nog steeds KU-satelliet is, antwoordt Peter Dokman dat het nog altijd 95% is. "Als je als lokale omroep bij de opening van een bruidsmodezaak bent en je hebt even geen verbinding, dan is dat niet zo erg", reageert Bert Neijland. "Maar bij gevestigde omroepen die om acht uur het nieuws moeten uitzenden, dan kun je niet met KA-sat aankomen." Inge Broods is het daar niet mee eens en vindt bijval van Jeroen Mennema: "Wij hebben in het verleden ook KU ingehuurd, maar die kosten zijn hoog. Je zit met de kosten van de operator en de bandbreedte die je moet inhuren", vertelt hij. "We gebruiken KA ook gewoon in de regen. Ik heb tests gezien in Ierland?.natter en mistiger krijg je het niet. Ook daar had je zonder problemen de hele dag door HD-stream. Als je een combinatie hebt van 4G en KA-technologie, krijg je een heel hoogwaardige verbinding. Het enige verschil is dat je latency toeneemt en dat kan bij kruisgesprekken in het nieuws problemen opleveren. Wij hebben pas de 4 Mijl van Groningen gehad, een hardloopevenement waarbij we twee 4G-motoren hebben ingezet. Naast de 4G verbinding is ook de camerafeed vanaf de start via IP naar de OBV gegaan. Voorheen ging dat via een zichtverbinding. Voordelen hierbij zijn snelheid van bouwen en naast video gaat ook je intercom mee. Dat ging zonder problemen, de hele dag door."

Toch is er met KA-sat op het moment nog wel een probleem waar wat op gevonden moet worden, kaart Peter Dokman aan: "Dat is het feit dat je voor het laatste stukje ? de zogenaamde last mile? nog afhankelijk bent van het publieke internet. Partijen als RTL en NOS willen niet afhankelijk zijn van een lijn die ze niet zelf onder controle hebben. Die lijn kan het 90% van de tijd prima doen, maar er is altijd een kans dat 'ie net even uitvalt als we 'm nodig hebben. Daarom gaan wij het, samen met Inge, anders doen. We moeten af van die last mile. Het KA-signaal gaat omhoog naar de satelliet, komt vervolgens in Duitsland of Frankrijk naar beneden en moet daarna nog een stukje over het publieke net?.dáár wil je vanaf. Je kunt daar een dedicated glaslijntje voor leggen en daar zijn we nu dan ook mee bezig."

Volgens Inge Broods hebben de meest succesvolle gebruikers van KA-sat de last mile voor zichzelf geregeld. "Het meeste verkeer voor deze regio wordt gedownlinkt door Eutelsat, in Frankfurt. We hebben zelf een lijn liggen van Frankfurt naar Amsterdam en vanuit daar trekken we voor de gebruikers die dat willen een leaselijn. Bij radio gaat het sowieso in 99% van de gevallen wel goed, maar wil je die echte 'Quality of Service' en wil je ook gegarandeerd stipt om acht uur video kunnen doen, dan moet je daar wel in voorzien." Broods wil tevens van de gelegenheid gebruik maken om een misverstand uit de wereld te helpen: "Het is namelijk echt een misvatting dat KA-sat er bij de eerste de beste regenbui uitregent, dat is namelijk echt niet zo en dat is inmiddels ook wel bewezen. We hebben op dit moment alleen in Nederland, België en Scandinavië al 99 actieve installaties draaien en het is zelden dat we van klanten horen dat het door weersomstandigheden niet gewerkt heeft." Jeroen Mennema reageert dat hij zelf eens heeft meegemaakt dat ook KU eruit kan regenen. Peter Dokman: "Dat kan inderdaad, maar als je Champions League gaat uitzenden en je moet kiezen hoe je dat gaat doen, dan wordt het toch echt KU." Mennema beaamt dat: "Maar dat heeft te maken met belangen, verwachtingspatroon en met wat je er voor overhebt. Uiteindelijk heeft het allemaal met geld te maken."

Op de vraag of het in de broadcastwereld gaat omslaan van KU naar KA, reageert Dokman: "Het nieuws gaat zeker naar KA-sat. Daar steek ik mijn hand voor in het vuur en daarom heb ik die tweede schotel ook gekocht. Maar Champions League, of een herdenking zoals die van de MH17, dat worden straalverbindingen of een KU-band schotel. Dat heeft met betrouwbaarheid en het verwachtingspatroon te maken. Dan mag het wat centen kosten, maar dan weet je wel zeker dat het werkt." Klaas Luiten: "Dat is precies waar het om gaat. Als het iets is dat gepland staat en dermate belangrijk is, dan kun je vooraf iets aanleggen, al dan niet radiostraal of KU. Is het niet gepland en is het iets waar je naar toe moet rennen met een rugzak op, dan kies je uiteraard voor die oplossing."

Bij RTV Noord is de omslag inmiddels gemaakt, ondanks dat inderdaad sprake is van koudwatervrees, vertelt Jeroen Mennema: "Eerst gingen vijf ENG-ploegen op pad, tegenwoordig is het allemaal camjo geworden. Dat doen we al vijf jaar, zonder problemen. Natuurlijk, je moet mensen opleiden en begeleiden. Als je dat doet en je gebruikt de juiste techniek, dan kun je een heel eind komen. Maar nieuwsorganisaties zijn traditionele organisaties. Experimenteren mag, als het de uitzending maar niet schaadt. Het gaat om de combinatie van encoders en decoders, wil je wel of niet adaptive streamen en welke capaciteit ga je gebruiken? Ik hoor hier nu de voordelen van KA en KU, maar mij gaat het vooral ook om wat ik nog meer kan doen met IP-techniek. Want daarmee doe je live streaming, maar je kunt ook een telefooncentrale lokaal inrichten in rampgebieden. Dan ben je in zo'n gebied, zet je KA-band op en je hebt telefoon en internet en kan alles doen wat je wil. Ook waar je op dat moment geen 4G hebt, kun je toch verbindingen leggen. En samenwerking gaat eenvoudiger, je bent via IP connected en de Cloud is je domein, hoe groot wil je het hebben?" Michel Bais vult aan: "IP is ook gewoon makkelijk. Je kunt je draad inpluggen in de muur van een lokale ploeg of de Wi-Fi van de buurvrouw opzoeken. Je bent daarbij ook afhankelijk van de creativiteit van je cameraman. Bij Omroep Max hebben wij te maken met een heel creatieve cameraman, maar je hebt ook mensen die het echt niet begrijpen als je vraagt of de ethernetkabel erin zit. Dat zijn goede cameramensen, maar ze zijn totaal verloren als het op dergelijke technologie aankomt."

Ook bij Riedel Communications is tegenwoordig heel veel IP-gebaseerd. Wilbert Kooij: "Bij onze huidige intercom, zoals die bijvoorbeeld bij Ericsson en bij RTV Noord staat, waren we al bezig om ervoor te zorgen dat je met je iPad of iPhone contact kunt maken met de hoofdintercom. Tijdens de IBC hebben we met ons Tango-platform een tweede stap gepresenteerd, dat is echt intercom over ethernettechnologie. Ook daarbij kom je mensen tegen die koudwatervrees hebben. Je moet ze overtuigen, zodat ze de techniek gaan omarmen. Bij veel facilitaire bedrijven is dat nu volgens mij het punt: koudwatervrees ten opzichte van IP."

Jan Derksen (D&MS) ziet binnen zijn bedrijf ook de ontwikkelingen doorwerken: "Vroeger was het zo dat je met een dedicated videolijn van A naar B ging, maar die tijd is voorbij. Als wij een wagen bouwen, dan zie je steeds meer dat er een dedicated glaslijn in zit naar de plek waar de klant dan ook mag zitten. Daar worden al die harddisks uitgelezen, de slomo's worden ergens anders gemaakt en worden vervolgens via een glaslijn teruggestuurd. Slomo operators zitten dan niet meer in de wagen, maar in hun vertrouwde omgeving in bijvoorbeeld Hilversum. De operationele kosten worden daardoor lager. Daarbij heb je het dus niet over een internetverbinding, maar over een dedicated glaslijn. Dat zien we steeds vaker aan de wagenbouwkant." Ook op intercomgebied ziet Derksen de ontwikkelingen: "Je hebt een netwerkverbinding en hangt de doos van Riedel aan de interface van Riedel in Hilversum en je hebt een verbinding alsof die meneer in de studio naast je zit. Dat zijn zaken die bijna standaard gebouwd worden tegenwoordig."

Volgens Klaas Luiten heeft het allemaal te maken met de grotere mate van schaalbaarheid die optreedt: "Je kunt met zo'n dedicated IP-lijn alles doen. Spraak, VoIP?..je kunt er alles mee combineren. Als je een stukje door de lucht moet dan neem je satelliet of straal, maar of IP er helemaal doorheen is, is volgens mij niet eens meer de discussie." Wilbert Kooij: "Wat je straks krijgt is dat één team op één locatie straks meerdere evenementen tegelijk kan doen. Daar moet een investering voor gedaan worden, maar het brengt de operationele kosten voor de komende jaren enorm naar beneden. Dat is wat ethernet en IP voor elkaar gaan krijgen. Niet dat we daar nu al zijn, maar dat is waar het heen gaat en waar we al hard mee aan de slag zijn. Ik geloof echt dat we er over een jaar of vijf wél zijn en dat we dan wat dat betreft een andere wereld hebben. Als straks de last mile geregeld is en dus de continuïteit gegarandeerd is, dan zou het volgens mij zelfs met KA-sat moeten kunnen. Ik denk dat we aan de vooravond van zo'n uitrol staan, maar we zijn er nog lang niet."

Tot slot de vraag waar we over vijf jaar staan op dit gebied. Hoe hoog zijn dan bijvoorbeeld de percentages van gebruikte KA- en KU-verbindingen? Peter Dokman: "In de sport zal de satelliet het gaan verliezen van de vaste glasvezel IP-verbindingen die al in bijna ieder voetbalstadion aanwezig zijn, maar in de nieuwswereld zal dan toch al zo'n 40% voor KA gaan, denk ik." Jeroen Mennema: "Nou, bij ons is dat nu al 95%. Alles wat wij met remote verbindingen doen, is al KA.""Wij gebruiken KA nu echt als back-up", reageert Klaas Luiten. "Straal is lijn 1, KA is lijn 2." Bert Neijland denkt dat het sowieso steeds meer naast elkaar gebruikt gaat worden: "Maar als we naar 4K gaan, dan zie ik het niet zitten dat de traditionele SNG-wagen zal verdwijnen." Peter Dokman reageert instemmend: "Ik ga er in ieder geval vanuit dat iedereen over vijf jaar een last mile heeft naar de Eutelsats en dus niet meer van publiek internet afhankelijk is. Op het moment dat dát goed werkt, dan gaat die KA-sat écht hard lopen."

DE DEELNEMERS (vlnr knap gedaan door JanWillem Bouwman, zoon van Wim ' de trapleuning' Bouwman en Ria 'de druipgrot' Bouwman. Collega van Hans 'de vleespetpedo' Hooft)

? Jan Derksen, directeur D&MS

? Jeroen Mennema, Hoofd Broadcast & ICT bij RTV Noord

? Inge Broods, Account Manager bij Network Innovations

? Klaas Luiten, Operations Manager bij Achterhoek Antennebouw Aalten

? Bert Neijland, eigenaar Delta Star

? Wilbert Kooij, General Manager bij Riedel Communications Benelux

? Michel Bais, directeur Mobile Viewpoint

? Peter Dokman, eigenaar Videolink

Ka versus Ku

Ku-band verbinding (afkorting van K-under): een conventionele satellietverbinding waarbij een satellietwagen met een flinke schotel op het dak een digitaal signaal naar de satelliet verstuurt en dat signaal wordt ontvangen via een satellietschotel die op, of bij de studio staat. In de meeste gevallen is dit eenrichtingverkeer. De kosten zijn opgebouwd uit de kosten van de uplinkwagen, de tijd en bandbreedte die men op de satelliet nodig heeft, en het ontvangststation. Een Ku-band uplinkwagen is kostbaar omdat daar in het algemeen een grote schotelantenne op staat, een flinke versterker en een goed opgeleide technicus.

Ka-verbinding (afkorting van K-above): een data (IP) verbinding tussen een satellietwagen en de satelliet. Dit datasignaal wordt dan weer ontvangen in speciale grondstations in Duitsland, Frankrijk of Italië. Daarvandaan gaat het signaal via leasedlines of het publieke internet naar de studio. Met een Ka zender heeft men dus ook vaak 'internet op locatie'. Een Ka uplink is in aanschaf aanmerkelijk goedkoper dan een Ku uplink. Door de hoge frequentie die gebruikt wordt is de schotelantenne kleiner, maar ook de versterker is aanmerkelijk goedkoper en de bediening is relatief eenvoudig. De kosten zijn opgebouwd uit de kosten voor de uplink en de kosten voor de satelliet, samen met het grondstation. Deze satellietkosten worden per verbruikte Gbyte berekend.